Sapiens: Lược sử về loài người – Khi ta nhìn lại chính mình trong dòng chảy 70.000 năm

Trong số những cuốn sách khiến tôi phải dừng lại rất lâu sau khi gấp lại trang cuối, Sapiens: Lược sử về loài người của Yuval Noah Harari chắc chắn là một cuốn như vậy.

Đây không phải là một cuốn sách lịch sử theo kiểu liệt kê sự kiện.
Nó giống một cuộc hành trình đi ngược thời gian, nơi ta nhìn lại chính mình – từ khi con người còn là một loài động vật nhỏ bé trong rừng, cho đến khi trở thành loài thống trị hành tinh.

Nhưng điều khiến cuốn sách trở nên đặc biệt không phải là lượng kiến thức khổng lồ.
Mà là những câu hỏi rất khó chịu mà nó đặt ra cho chúng ta.

Khi con người chỉ là một loài động vật bình thường

Một trong những điều khiến tôi bất ngờ nhất khi đọc Sapiens là cách tác giả bắt đầu câu chuyện.

Khoảng 70.000 năm trước, con người không phải là loài đặc biệt nhất.
Trên Trái Đất tồn tại nhiều loài người khác nhau như Neanderthal hay Denisovan.

Chúng ta – Homo sapiens – chỉ là một loài trong số đó.

Không có móng vuốt sắc như hổ.
Không chạy nhanh như báo.
Không to lớn như voi.

Nhưng bằng cách nào đó, chúng ta đã thống trị toàn bộ hành tinh.

Theo Harari, bước ngoặt nằm ở một điều tưởng như rất trừu tượng:

Khả năng tưởng tượng tập thể.

Câu chuyện hư cấu – nền tảng của mọi xã hội

Harari cho rằng con người khác các loài động vật khác ở khả năng cùng tin vào những câu chuyện tưởng tượng.

Ví dụ:

• Quốc gia
• Tôn giáo
• Tiền tệ
• Công ty
• Nhân quyền

Những thứ này không tồn tại vật lý như núi hay sông.
Chúng tồn tại vì hàng triệu người cùng tin vào chúng.

Một tờ tiền chỉ là giấy.

Nhưng nếu cả xã hội tin rằng nó có giá trị, thì nó có thể đổi được thức ăn, nhà cửa, và cả cuộc sống.

Nhận ra điều này khiến tôi nhìn thế giới rất khác.

Rất nhiều thứ mà ta tưởng là “sự thật hiển nhiên” thực ra chỉ là những câu chuyện tập thể mà loài người đã đồng ý tin vào.

Cách mạng nông nghiệp – bước tiến hay chiếc bẫy?

Một phần rất thú vị trong sách là khi Harari nói về cách mạng nông nghiệp.

Theo cách chúng ta thường học ở trường, nông nghiệp là bước tiến vĩ đại của nhân loại.

Nhưng Harari đưa ra một góc nhìn ngược lại:

Có thể con người không thuần hóa lúa mì.
Mà chính lúa mì đã thuần hóa con người.

Trước khi có nông nghiệp, con người sống bằng săn bắt hái lượm.
Họ làm việc ít hơn, ăn đa dạng hơn và di chuyển tự do.

Sau khi trồng trọt:

• Con người phải làm việc nhiều hơn
• Phụ thuộc vào một vài loại cây trồng
• Dễ bị đói khi mất mùa

Từ góc nhìn cá nhân, tôi thấy đoạn này khiến mình suy nghĩ rất nhiều.

Có phải tiến bộ của xã hội không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hạnh phúc của con người?

Tiền tệ – hệ thống niềm tin lớn nhất lịch sử

Harari gọi tiền là hệ thống niềm tin thành công nhất từng được tạo ra.

Không cần quen biết nhau.
Không cần chung tôn giáo.
Không cần cùng ngôn ngữ.

Chỉ cần cùng tin vào giá trị của tiền.

Và thế là hàng tỷ người có thể hợp tác với nhau.

Điều này vừa kỳ diệu vừa đáng suy ngẫm.

Bởi vì nó cho thấy rằng xã hội hiện đại được xây dựng trên những cấu trúc vô hình của niềm tin.

Con người có thật sự hạnh phúc hơn?

Một câu hỏi xuyên suốt cuốn sách là:

Liệu loài người ngày nay có hạnh phúc hơn tổ tiên của mình?

Chúng ta có:

• công nghệ
• y học
• internet
• máy bay
• trí tuệ nhân tạo

Nhưng đồng thời chúng ta cũng có:

• stress
• trầm cảm
• cảm giác cô đơn
• áp lực xã hội

Harari không đưa ra câu trả lời dứt khoát.

Ông chỉ để lại cho người đọc một câu hỏi:

Tiến bộ của nhân loại có đồng nghĩa với tiến bộ của hạnh phúc không?

Khi loài người trở thành “thần”

Ở phần cuối sách, Harari nói về tương lai.

Khi công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo phát triển, con người có thể:

• chỉnh sửa gene
• kéo dài tuổi thọ
• nâng cấp trí tuệ
• tạo ra sinh vật mới

Nói cách khác, loài người có thể bắt đầu đóng vai trò của những vị thần.

Nhưng câu hỏi lớn nhất không phải là chúng ta có thể làm gì.

Mà là:

Chúng ta nên làm gì.

Một cuốn sách khiến ta nhìn lại chính mình

Sau khi đọc xong Sapiens, điều còn đọng lại trong tôi không phải là kiến thức lịch sử.

Mà là một cảm giác rất lạ.

Ta nhận ra rằng:

• rất nhiều điều ta tin tưởng chỉ là câu chuyện tập thể
• xã hội loài người phức tạp hơn ta nghĩ
• và tương lai của nhân loại vẫn là một dấu hỏi lớn

Nhưng có lẽ điều đẹp nhất của cuốn sách là nó khiến ta khiêm tốn hơn.

Chúng ta – loài người – đã đi một chặng đường 70.000 năm.

Nhưng trong vũ trụ rộng lớn, có lẽ chúng ta vẫn chỉ đang ở những trang đầu tiên của câu chuyện.

Nếu phải tóm tắt cảm nhận về Sapiens: Lược sử về loài người trong một câu, tôi sẽ nói:

Đây không phải là cuốn sách kể cho bạn biết loài người đã làm gì.

Mà là cuốn sách khiến bạn tự hỏi:
Loài người đang đi về đâu.