Nếu loài người chỉ là một câu chuyện – vậy ta nên sống thế nào?
Từ góc nhìn của Sapiens: Lược sử về loài người, nếu xã hội được xây dựng từ những câu chuyện tập thể như tiền tệ, quốc gia hay tôn giáo, vậy mỗi cá nhân nên sống thế nào để tìm thấy ý nghĩa và sự bình an?
Khi đọc Sapiens: Lược sử về loài người của Yuval Noah Harari, có một ý tưởng khiến tôi suy nghĩ rất lâu.
Anh Chú
Harari cho rằng phần lớn những cấu trúc lớn của xã hội – như quốc gia, tiền tệ, luật pháp hay công ty – đều tồn tại nhờ những câu chuyện mà loài người cùng tin vào.
Những câu chuyện này không phải là dối trá.
Nhưng chúng cũng không phải là những thực thể vật lý như núi, sông hay đại dương.
Chúng tồn tại vì hàng triệu người đồng ý tin vào chúng.
Và khi nhận ra điều đó, một câu hỏi rất tự nhiên xuất hiện:
Nếu thế giới mà ta đang sống được xây dựng từ những câu chuyện, vậy mỗi cá nhân nên sống như thế nào?
Chúng ta đang sống trong những câu chuyện nào?
Hãy thử nhìn quanh cuộc sống của mình.
Ta thức dậy mỗi sáng để đi làm.
Ta kiếm tiền.
Ta xây dựng sự nghiệp.
Ta cố gắng đạt được một vị trí nào đó trong xã hội.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, rất nhiều thứ trong đó là những câu chuyện tập thể.
Ví dụ:
- tiền chỉ có giá trị vì xã hội tin vào nó
- công ty tồn tại vì pháp luật công nhận nó
- quốc gia tồn tại vì mọi người tin vào khái niệm biên giới
Những điều này không sai.
Nhờ những câu chuyện ấy mà xã hội có thể vận hành.
Nhưng đôi khi, ta quên mất rằng đó chỉ là một phần của cuộc sống, không phải toàn bộ cuộc sống.
Vấn đề không phải là câu chuyện – mà là ta bị cuốn vào nó
Những câu chuyện tập thể giúp loài người hợp tác với nhau ở quy mô lớn.
Nhờ chúng mà ta có:
- thành phố
- khoa học
- thương mại
- nền văn minh
Nhưng vấn đề xảy ra khi ta bị cuốn hoàn toàn vào những câu chuyện đó.
Ta bắt đầu tin rằng:
- giá trị của mình nằm ở tài khoản ngân hàng
- thành công là vị trí xã hội
- cuộc sống là một cuộc đua không ngừng
Và rồi một ngày nào đó, ta nhận ra mình rất bận rộn…
nhưng lại không thật sự biết mình đang chạy vì điều gì.
Nhìn lại lịch sử để hiểu sự nhỏ bé của mình
Một trong những điều khiến Sapiens trở nên đặc biệt là cách nó mở rộng góc nhìn của chúng ta.
Loài người đã tồn tại khoảng 200.000 năm.
Nông nghiệp chỉ xuất hiện khoảng 12.000 năm trước.
Còn nền văn minh hiện đại chỉ mới vài trăm năm.
Khi đặt cuộc đời vài chục năm của mình vào dòng chảy đó, ta bắt đầu thấy mọi thứ… nhẹ hơn một chút.
Những áp lực mà ta nghĩ là khổng lồ đôi khi chỉ là những câu chuyện rất nhỏ trong một lịch sử rất dài.
Có lẽ ta không cần sống theo mọi câu chuyện
Nếu xã hội được xây dựng từ nhiều câu chuyện khác nhau, thì mỗi cá nhân cũng có quyền chọn câu chuyện mà mình muốn sống trong đó.
Có người chọn câu chuyện của sự nghiệp.
Có người chọn câu chuyện của danh vọng.
Nhưng cũng có người chọn những câu chuyện rất giản dị:
- chăm sóc một khu vườn nhỏ
- nấu một bữa cơm cho gia đình
- đọc một cuốn sách vào buổi chiều
- đi bộ chậm rãi dưới tán cây
Những điều này có thể không được xem là “thành công” theo tiêu chuẩn của xã hội.
Nhưng đôi khi, chính những khoảnh khắc giản dị ấy lại mang lại cảm giác sống thật nhất.
Sống tỉnh thức giữa những câu chuyện của thế giới
Có lẽ điều quan trọng không phải là thoát khỏi mọi câu chuyện của xã hội — điều đó gần như không thể.
Chúng ta vẫn cần tiền để sống.
Vẫn cần hệ thống xã hội để tồn tại.
Nhưng ta có thể sống với một chút tỉnh thức hơn.
Ta có thể nhớ rằng:
- tiền chỉ là công cụ
- danh vọng chỉ là một câu chuyện
- và cuộc sống không chỉ có những cuộc đua
Khi nhìn thế giới theo cách này, ta có thể tham gia vào xã hội…
nhưng không bị cuốn hoàn toàn vào nó.
Có lẽ ý nghĩa cuộc sống nằm ở những điều rất nhỏ
Sau khi đọc Sapiens, tôi không cảm thấy mình hiểu rõ hơn về tương lai của loài người.
Nhưng tôi cảm thấy mình hiểu rõ hơn một điều:
Trong một thế giới được xây dựng từ rất nhiều câu chuyện, điều quan trọng nhất có lẽ là cách ta sống trong từng ngày.
Có thể đó là:
- ăn một bữa cơm đơn giản
- sống tử tế với những người xung quanh
- chăm sóc thiên nhiên
- hoặc đơn giản là sống chậm lại một chút
Bởi vì nếu nhìn từ góc độ của lịch sử hàng chục nghìn năm, có lẽ điều đáng nhớ nhất về một con người không phải là họ kiếm được bao nhiêu tiền, mà là họ đã sống như thế nào.
Có lẽ đó cũng là một trong những điều đẹp nhất mà Sapiens: Lược sử về loài người gợi ra:
Giữa vô số câu chuyện mà loài người tạo ra,
mỗi người vẫn có thể viết nên câu chuyện của riêng mình. 🌿
